In dit achtergrondartikel kijken we naar de problemen rond het BKR die gegevens verzamelen van miljoenen Nederlanders zonder goed toezicht.

Wat is het BKR?

Het BKR is een Nederlandse stichting waarbij BKR staat voor Bureau Krediet Registratie. Naar eigen zeggen wil het BKR een bijdrage leveren aan de financiële ‘gezondheid’ van alle Nederlanders. Dit doet het BKR door van meer dan 11 miljoen Nederlanders te registeren of zij een krediet afsluiten of een telefoonabonnement nemen.

Deze informatie zetten ze in een centrale database die toegankelijk is voor kredietverstrekkers, koepelorganisaties en overheden. Daarbij zijn kredietverstrekkers zelfs wettelijk verplicht om leningen te toetsen en aan te melden bij het BKR als het gaat om meer dan een paar honderd euro. Denk hierbij aan rood staan, een creditcard of dus een nieuwe telefoon.

Monopolie zonder goed toezicht

Het BKR heeft dus een monopolie op onze financiële data, want elke bank of kredietinstelling moet wettelijk gebruik maken van het BKR. Een registratie of een probleem met het BKR kan dus zeer grote gevolgen hebben. Soms kun je minder lenen waardoor je bijvoorbeeld geen (hoge) hypotheek kan krijgen. Er zijn zelfs mensen die niet eens meer een bankrekening konden openen door verkeerde BKR registraties.

Daarbij denk je misschien dat het alleen gaat om negatieve registraties of achterstanden, maar niets is minder waar. Banken vinden goede kredietbeoordeling tegenwoordig te duur en automatiseren alles. Heb jij dus volgens het algoritme van de bank net een paar honderd euro teveel geleend bij een andere partij kan er zomaar een streep door die hypotheek. Ook als je nooit een achterstand hebt gehad op je bestaande lening. Misbruik kan ook een oorzaak zijn waarbij je bijvoorbeeld een rekening krijgt voor een pakket wat je nooit hebt besteld en daardoor wordt geregistreerd.

Meerdere problemen

In dit artikel gaan we in op meerdere problemen. De belangrijkste daarvan zijn positieve of negatieve registraties in het BKR waarbij de grote gevolgen niet in verhouding staan tot de registratie. Daarnaast kijken we naar het gebrek aan toezicht op het BKR, andere dataregisters en de kredietbeoordelingsprocedure van banken.

Aangezien het BKR gegevens van meer dan 11 miljoen Nederlanders heeft zou je dan ook denken dat er zeer streng toezicht is. Helaas blijkt dat toezicht een beetje te ontbreken en doet het BKR weinig met verkeerd gebruik van haar register. Wij vonden meerdere voorbeelden van banken die gegevens niet goed registreren of niet goed beoordelen en het BKR deed daar niets mee toen wij daar melding van maakten.

In het verleden heeft het BKR overigens al aangetoond het niet te nauw te nemen met consumentenrechten. Zo legde de Autoriteit Persoonsgegevens in 2019 een recordboete op van 830.000 euro. Een boete die het BKR in eerste instantie probeerde aan te vechten in plaats van te erkennen dat zij fout zat. Het BKR heeft dus geen goede reputatie op dit gebied.

BKR niet verantwoordelijk

Sterker nog, het BKR voelt zich op geen enkele manier verantwoordelijk voor haar database. Het systeem is namelijk zo ingericht dat kredietverstrekkers zelf de informatie registeren. Dus sluit je een telefoonabonnement af bij KPN dan registreert KPN bij het BKR dat jij een telefoonkrediet hebt. Als KPN daarbij een fout maakt vind het BKR dat je dan maar bij KPN moet klagen om dit te corrigeren.

Wij vinden dat een rare redenering. Want het mag dan KPN zijn die een fout maakt, jouw gegevens worden opgeslagen op servers van het BKR. Het is bovendien het BKR dat besluit dat besluit 5 jaar lang jouw gegevens te delen met honderden andere partijen. Wie publiceert heeft verantwoordelijkheid zou je zeggen.

Piraterij en social media

Een goed voorbeeld daarvan is de illegale downloadsite the Pirate Bay. Deze claimde ook dat derden (de banken) de illegale films uploaden en dat zij (het BKR) deze gegevens alleen maar deelden met bezoekers. Toch heeft een rechter (terecht) geoordeeld dat the Pirate Bay mede verantwoordelijk is voor deze gegevens en in Nederland een tijdlang geblokkeerd moest worden.

Een ander voorbeeld is bijvoorbeeld een internetforum. Wanneer bezoekers (de banken) informatie bespreken die wettelijk niet is toegestaan of sociaal onwenselijk is grijpt het forum (het BKR) in om de gebruikers te modereren. Ook kranten doen dit bijvoorbeeld. Als de NRC (het BKR) een foutief artikel publiceert doet de krant (het BKR) een rectificatie, zij verwijzen niet door naar de journalist of schrijver (de bank).

Welles nietes spelletjes

Ondanks dat het BKR dus duidelijk verantwoordelijk lijkt te hebben voor hun database blijven ze dit zelf ontkennen. Geschillen over BKR registraties om wat voor reden dan ook eindigen dan ook vaak in een welles nietes spelletje. Het BKR zegt immers, wij hebben het niet geregisterd, wij hebben geen verantwoordelijkheid, ga maar klagen bij de bank of de telefoonprovider.

De telefoonprovider of bank zegt; wij hebben deze gegevens in overeenstemming met de wet en afspraken met het BKR geregistreerd dus wij kunnen hier niets aan veranderen. Groot probleem is daarbij dat het vaak gaat om erg grote en logge organisaties. Krediet toetsing en beoordeling gaat steeds vaker geautomatiseerd en als de computer nee zegt is tussenkomst van een medewerker vaak onmogelijk. Ook bij misbruik van je gegevens zoals pakketfraude kun je vaak je verhaal niet delen.

Geen toezicht

Je loopt dus bij zowel banken als het BKR tegen een muur op. Dit kan overigens niet alleen met negatieve registraties gebeuren maar ook met positieve registraties. Het gaat dan vaak niet om een onjuiste BKR registratie maar meer een onjuiste interpretatie van de bank bij jouw aanvraag. Vervelend is daarbij dat goed toezicht ontbreekt. Zo neemt de nationale Ombudsman geen klachten over het BKR in behandeling omdat het geen overheidsorganisatie is maar een ‘onafhankelijke’ stichting.

Het KIFID, een onafhankelijke organisatie voor klanten over financiële dienstverleners behandeld ook geen BKR klachten. Het BKR heeft namelijk een eigen commissie die geschillen behandeld en dat gaat volgens het KIFID altijd voor. De enige optie is dus om naar de eigen geschillencommissie van het BKR te gaan of zelf een rechtszaak aan te spannen.

Geschillencommissie BKR

Dit lijkt een beetje strijdig met onze eerdere verhaal en dat is het ook. Het BKR accepteert namelijk geen verantwoording voor haar register en beweert hier ook niets in te kunnen aanpassen. Toch heeft het BKR wel een ‘onafhankelijke’ geschillencommissie aangesteld om geschillen te behandelen. Op zich een mooi idee maar de uitwerking is helaas minder.

Zo moet je eerst een klacht indienen bij de financieel dienstverlener, wat vaak tijdrovend en onzinnig is. Immers is het BKR eindverantwoordelijk voor het register en zal de financieel dienstverlener daar vermoedelijk toch naar terugverwijzen. Na weken of maanden van wachten op een negatieve reactie van de financieel dienstverlener kun je dan een klacht indienen bij de BKR geschillencommissie.

Betalen voor onafhankelijkheid

Daarvoor moet je eerst 50 euro betalen en het voelt een beetje vreemd voor de onafhankelijkheid van een commissie als je als consument moet betalen maar als bank blijkbaar niet. Ook vinden wij het principieel niet kunnen dat je als consument dus op kosten wordt gejaagd door een organisatie die vanuit consumenten perspectief ongevraagd je gegevens (foutief) registreert.

Andere nadelen zijn dat de behandeling van de geschillencommissie vaak maanden duurt om de commissie maar een paar keer per jaar bij elkaar komt. Grootste nadeel is dat de uitspraak van de commissie bindend is, je kunt hier dus op een enkele manier tegen in hoger beroep. Je mist daardoor de juridische controlemogelijkheden die de rechtbank wel heeft.

Naar de rechtbank

Wil je dus echt af van een bepaalde registratie in het BKR register dan moet je wel naar de rechtbank. Probleem is dat dit voor veel consumenten te duur of te hoogdrempelig is. Alleen consumenten die echt veel last ervaren zoals bijvoorbeeld het niet kunnen kopen van een huis doen dit. Dat blijkt dan ook te lonen want volgens het Algemeen Dagblad kreeg 90% van de mensen hun gelijk bij de rechtbank.

Dat geeft wel goed aan dat er iets mis is met de integriteit het BKR systeem. Alsnog geeft de vermoeiende, kostbare en tijdrovend weg naar de rechtbank niet altijd een oplossing. Zeker bij positieve BKR registraties veranderd er namelijk niets aan de gebrekkige krediettoetsing van banken. Als de computer nee blijft zeggen kan een rechter een bank niet dwingen om een krediet te verstrekken.

Incompleet systeem

De ironie is daarbij dat het BKR ook helemaal geen goed beeld geeft van een consument. Zo worden bijvoorbeeld belastingschulden of studieschulden helemaal niet geregistreerd. Ook veel kredieten voor kleine ondernemers (ZZP’ers) worden niet geregistreerd in het BKR. Zo kan het dus voorkomen dat iemand met een studieschuld van 10.000 meer kan lenen dan iemand zonder studieschuld die 1x een termijn van 50 euro is vergeten te betalen. Bijvoorbeeld van zijn telefoonabonnement door een bankoverstap.

Ook voor positieve registraties is dit van toepassing: Iemand die een doorlopend krediet van 25.000 euro heeft geregistreerd bij het BKR zonder achterstanden of betalingsproblemen kan een minder hoge hypotheek krijgen bij een gelijk inkomen dan iemand die een studieschuld van 50.000 euro heeft. Dat maakt het BKR niet alleen onhandig voor consumenten maar ook nog eens oneerlijk.

Commerciële registers

Erger nog is dat het BKR eigenlijk het topje van de ijsberg is. Inmiddels zijn er allerlei commerciële partijen zoals databedrijf EDR, incassobureau Lindorff en registers Focum en Experian die gegevens van miljoenen Nederlanders bijhouden. Vaak ongemerkt, het staat alleen in de hele kleine lettertjes van de overeenkomst die je aangaat.

Soms registreren partijen ook in meerdere registers; zo doet KPN zaken met Lindorff, Experian en BKR. Dus in sommige gevallen sta je in 1x in 3 databases. Daarbij zijn de partijen vaak vaag over wat ze doen met je data en wisselen de bewaartermijnen. Bewaard het BKR je gegevens 5 jaar, Experian slaat het soms wel 8 jaar op. Daarbij is het vaak een heel papierwerk en gedoe om je gegevens op te vragen en moet je vaak NOG meer gegevens afstaan zoals een kopie van je identiteitsbewijs.

Desinteresse vanuit politiek

Het mag duidelijk zijn dat dit geen wenselijke ontwikkeling is. Waar het BKR nog echt concreet betalingsachterstanden registreert baseren de commerciële partijen zich op veel bredere gegevens. Soms kun je bijvoorbeeld al minder lenen als je simpelweg in een slechte buurt woont. Een interessant achtergrondartikel hierover is te lezen op de Groene Amsterdammer.

De vraag rest waarom hier zo weinig aandacht vanuit is door de politiek. Het BKR of andere databases vallen niet onder toezicht van het Kifid, de nationale Ombudsman of de AFM. Een deel van de problemen kan misschien worden behandeld door de Autoriteit Persoonsgegevens maar die kampen met een groot tekort in capaciteit en behandelen alleen het privacy aspect.

https://autoriteitpersoonsgegevens.nl/nl/nieuws/groei-ap-noodzakelijk-voor-bescherming-burgers-digitaliserend-nederland

Een onderbelicht probleem

Waarom is er zo weinig aandacht voor handhaving van dit soort registers? Enerzijds is het een onderbelicht probleem. Veel mensen hebben niet eens door dat ze een duurdere verzekering hebben of een lager krediet vanwege bijvoorbeeld hun woonadres. Ook gaat het vaak om kleinere groepen consumenten. 93% van de consumenten in het BKR is positief geregistreerd, ‘slechts’ 7% ervaart echt problemen (alsnog honderdduizenden mensen). Zo is dat bij die andere register ongetwijfeld ook.

Anderzijds is het gewoon een economische kwestie. Als je een groot deel van consumenten gewoon voordelig een lening, telefoonabonnement of verzekering kunt verstrekken. Waarom zou je je dan als bedrijf druk maken over die kleinere groep die mogelijk een hogere risico heeft volgens database nummer zoveel? Het simpelweg weigeren van die klanten is veel eenvoudiger en scheelt nauwelijks in de omzet.

Aantal mensen met een negatieve registratie bij het BKR de afgelopen jaren, het BKR noteert niet wat de reden is van de achterstand of hoe groot de achterstand is.

Mensen met schulden

Eenzelfde gedachte zal ongetwijfeld deels spelen in de politiek, waarbij het geen stemmen of populariteit oplevert om mensen met schulden meer rechten te geven. Want zo denken veel mensen er nog steeds over; iemand die schulden heeft of ergens in een database staat zal het wel aan zichzelf te danken hebben.

Ik hoop dat dit artikel een beetje nuance geeft, dat het allemaal niet zo zwart wit is. Je hoeft helemaal geen wanbetaler te zijn om in een database te komen of last te hebben van een registratie. En zelfs al heb je wel een keer een betaling gemist van een paar tientjes, is het dan eerlijk of proportioneel dat je de komende 5 jaar geen huis mag kopen?

Het idee is goed

Het idee van kredietregistratie is in de basis natuurlijk prima. Er zijn nu eenmaal mensen die graag meer uitgeven dan ze hebben, zeker in deze consumptiemaatschappij. Dus enige vorm van registratie kan daarbij helpen. Enerzijds komen consumenten zo minder snel in de betalingsproblemen, anderzijds worden banken zo beschermd tegen een stukje investeringsrisico.

Echter de balans is nu zoek. De sterke positie van kredietverstrekkers wordt steeds sterker door automatisering waarbij helemaal geen ruimte meer is voor advies of hulp op maat. Ook de positie van registers wordt steeds sterker doordat ze door digitalisering steeds meer en steeds makkelijker informatie kunnen verzamelen over mensen.

Zwakke verkeersdeelnemers

Tegelijk is de consument positie verder verzwakt omdat die niets in te brengen heeft tegen steeds groter wordende, logge organisaties. Het enige middel wat er nog is, een gang naar de rechter wordt ook steeds verder uitgekleed. Onder andere met minder rechtbanklocaties en bezuinigingen op de gesubsidieerde rechtsbijstand zoals ook valt te lezen in deze artikelen. Minister Dekker wil zelfs dat mensen minder naar de rechtbank stappen terwijl alternatieven in dit soort situaties dus ontbreken.

Het wordt hoog tijd dat de politiek aandacht gaat geven aan dit groeiende probleem. Zwakkere verkeersdeelnemers hebben ook niet voor niets meer rechten. Dat is noodzakelijk voor een veiliger verkeer. Een mooi begin zou zijn om de onschendbare positie van registers zoals het BKR aan te pakken. Maak het wettelijk mogelijk om het register zelf breed aansprakelijk te stellen voor vervolgschade. Dan denken die registers misschien een 2e keer na voor ze iets publiceren.

Niet zo mooi als het klinkt

Tot die tijd hoop ik dat dit artikel wat inzicht geeft in de problemen die financiële ‘big data’ met zich meebrengt. Het BKR stelt zelf een bijdrage te willen leveren aan de financiële ‘gezondheid’ van Nederland maar er moeten wel een paar dingen veranderen voordat die mooi woorden ook echt inhoud krijgen.

Reactie BKR

Wij hebben naar aanleiding van deze publicatie een reactie gevraagd aan de persvoorlichter van het BKR. Hierop ontvingen wij een standaardreactie waarin BKR stelt dat zij geen invloed heeft op hoe kredietverstrekkers BKR gegevens registreren en interpreteren. Ook zouden de problemen en incidenten die wij benoemden wegvallen in het ‘grotere plaatje’. Tot slot zou het BKR doorlopend in gesprek zijn met alle partijen ‘in het veld’ om zichzelf te verbeteren. Concrete voorbeelden van wat daar de resultaten van zijn geweest de afgelopen jaren kregen we helaas niet.

Hulp bij geschillen

Heb jij problemen met het BKR of verwacht je in de toekomst problemen? Zoals je leest is er weinig wat je kunt doen. De beste tip is een goede rechtsbijstandsverzekering afsluiten zodat je zonder hoge kosten kunt procederen mocht het zover komen, let wel op dat veel verzekeringen een wachttijd hebben. Heb je weinig middelen dan kun je het juridisch loket raadplegen of de BKR geschillencommissie, de resultaten hiervan zijn echter wisselend.